چون ممکن است زیر همان علف های هرز یا تخته سنگی که برای رفع خستگی یا تماشای طبیعت اطراف انتخاب کردید، عقرب یا مار زهرآگینی لانه کرده باشد و در چشم به هم زدنی نیش مهلک خود را در بدن شما فرو کند.
در این صورت چه کار می توانید بکنید. اصلاً تاکنون به این موضوع فکر کرده اید که شاید یکی از آن حداقل 250 هزار نفری که سالانه دچار نیشهای مرگبار مار و عقرب در کشور می شوند شما باشید. اگر خدای ناکرده این اتفاق برایتان افتاد، آیا تسلیم مرگ می شوید یا با آموختن بعضی از نکات ایمنی، ضریب درمان و نجاتتان را افزایش می دهید.
مصاحبه قدس با «هادی ربیعی» کارشناس ارشد آزمایشگاه مؤسسه تحقیقات واکنس و سرم سازی رازی در این زمینه است.
* آقای ربیعی لطفاً با توجه به وجود انواع مارها در ایران، بفرمایید چگونه می توان گونه های مرگ آور آنها را از نوع غیرخطرناک تشخیص داد؟
** تاکنون حدود 70 گونه مار در کشور شناسایی شده که از این تعداد 50 گونه غیر سمی، 14 گونه نیمه سمی و 6 نوعش سمی است که عبارتند از مار جعفری، شاخ دار، افعی گرزه، کبرا، زنگی و مرجانی که برای مارهای سمی از سوی مؤسسه واکسن و سرم سازی رازی آنتی سرم تهیه می شود.
به طور کلی به چند طریق می توان گونه های سمی مار از غیرسمی را تشخیص داد؛ 1- مارهای سمی بین چشم و بینی شان حفره دارند ولی مارهای غیرسمی فاقد حفره بین چشم و بینی هستند.
2- مارهای سمی مردمک چشمی بیضوی شکل دارند اما مردمک چشم مارهای غیرسمی گرد است.
3- شکل سر مارهای سمی مثلثی و پوشیده از پولکهای ریز است، اما سر مارهای غیر سمی مثلثی نبوده و دارای زوایای گرد و فاقد تیزی و زاویه تند است.
4- مارهای غیرسمی طویل تر از مارهای سمی می باشد.
5- دندان نیش و پیش مارهای سمی کشیده و خنجر مانند است اما دندانهای مارهای غیرسمی کوتاه تر و تعدادش بیشتر است.
البته برغم وجود این تفاوت ها تشخیص گزش سمی از غیرسمی به سرعت و آسانی ممکن نیست لذا منطق حکم می کند هر مارگزیدگی را خطرناک تلقی و با مراجعه به مراکز بهداشت و درمان از این بابت اطمینان حاصل کرد.
* عمده ترین علایم مارگزیدگی کدامند و معمولاً سالانه چه تعداد از هموطنان ایرانی دچار مارگزیدگی می شوند؟
** تورم، درد، ضربان سریع، تهوع، استفراغ، کرختی بدن، اختلال دید و تشنج از علایم عمده مارگزیدگی به شمار می آید. در رابطه با تعداد کسانی که مورد گزش نیش مارها قرار می گیرند متولی این امر وزارت بهداشت و درمان است. در واقع این وزارتخانه باید آمارهای مربوط به مارگزیدگی و عقرب زدگی را اطلاع رسانی کند اما طبق برآوردها ایران بعد از کشور مکزیک دومین آمار مارزدگی را داراست به طوری که سالانه حدود 250 هزار نفر دچار مارگزیدگی در کشور می شوند.
* چه تعداد از کسانی که دچار مارگزیدگی و عقرب زدگی در کشور می شوند جان خود را از دست می دهند؟
** این سؤال را هم از وزارت بهداشت و درمان بپرسید، به اعتقادم اگر هر سال 90 هزار آمپول ضد سم مار یا عقرب تولید نشود آمار مرگ و میرناشی از این دو عامل بالا خواهد بود.
* آقای ربیعی با توجه به تعداد بالای مار و عقرب زدگی در ایران آیا ما واردکننده پاد زهر این جانوران از سایر کشورها هستیم.
** نه. وارد کننده پادزهر نیستیم. پادزهر مار و عقرب از جمله محصولاتی هستند که به منطقه ای معروفند. یعنی برای تولید این محصولات باید مار و عقرب از مناطق مختلف ایران جمع آوری و برای آنها پادزهر ساخته شود لذا پادزهری که مثلاً در آمریکا یا هندوستان ساخته می شود در کشور ما کارایی ندارد و بالعکس. البته ناگفته نماند که بخش جانوری مؤسسه واکسن و سرم سازی غیر از پادزهر این دو جانور خزنده دو پادزهر دیگر به نام دیفتری و کزاز هم تولید می کند که با توجه به اینکه در همه جای دنیا ساخته می شود محصولاتی مشترک به حساب می آیند.
* صادرات چه طور؟
** صادرات پادزهر مار و عقرب محدود است. در واقع ما فقط سرم پادزهر را به کشورهای همسایه صادر می کنیم که از لحاظ منطقه ای مار و عقرب های کشور تقریباً با این کشورها یکی است. ضمن اینکه زمانی اقدام به صادرات محصولاتمان می کنیم که بیش از نیاز در داخل کشور باشد.
* با مراجعه به مراکز درمانی به راحتی می توان دریافت که بعضی از آنها فاقد واکسن مارگزیدگی یا عقرب زدگی هستند. عمده ترین دلیل این موضوع به چه برمی گردد؟
** ببینید. پادزهرهای مار و عقرب از جمله محصولات گران قیمت دارویی به حساب می آیند به طوری که نمونه های اختصاصی آنها در بعضی از کشورها تا 500 دلار فروخته می شود در حالی که پادزهر مار و عقرب تولیدی در کشور که در اختیار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار می گیرد 26 و 30 هزار تومان قیمت دارد که بسیار کمتر از هزینه تولید آن است.
* آقای «ربیعی» با توجه به تنوع مارها و عقرب های سمی در کشور واکسن ها براساس چه معیاری به فرد دچار گزش تزریق می شود.
** درست می فرمایید. بسیاری از کسانی که دچار مار و عقرب گزیدگی می شوند نمی دانند چه مار یا عقربی آنها را نیش زده است. اما طی یک تحقیق 30 ساله جمعیت جانوری مارها و عقرب ها در ایران مشخص و معلوم شده کدام انواع آن ها سمی تر و خطرناک تر هستند. تا جایی که روشن گردید فقط شش نوع مار و شش نوع عقرب ارزش پزشکی دارند. بنابراین برای آنها یک پادزهر پلی والان تهیه شده است.
البته در بعضی از کشورهای دنیا برای هر کدام از مارها و عقرب های سمی و خطرناک به صورت اختصاصی واکسن مولی والان ساخته می شود که در ایران هنوز نیازی به تولید این واکسن نشده است.
* شما به عقرب ها اشاره کردید از جمعیت این جانور در ایران و ویژگی های آن بگویید.
** عقربها از جمله جانورانی هستند که پراکندگی و تنوع آنها در بیابانها بیشتر از سایر نقاط است. در مجموع 700 نوع عقرب در دنیا شناسایی شده است. در ایران هم با توجه به تنوع آب و هوایی از 65 گونه عقرب 17 گونه اش شناسایی شده اند که شش نوع آن و بویژه نوع گاردیم آن از همه سمی تر و خطرناک تر هستند. عقربها بیشتر در دامنه کوهها، بیابان های شنی نزدیک مزارع، زیر سنگ ها، شکاف دیوارها و کلوخ ها زندگی می کنند.
ضمن اینکه برخلاف مارها که جای گرم و تاریک را دوست دارند آنها جای مرطوب و ساکت را ترجیح می دهند علاوه بر این آنها یک خصیصه منحصر به فرد دارند و آن اینکه اگر در شب نور «UV» یا فرابنفش به آنها تابیده شود از خودشان نور ساطع می کنند و به صورت درخشان دیده می شوند.
* آقای ربیعی کدام منطقه از کشور بیشترین عقرب های خطرناک را در خود جای داده است و آیا رنگ در میزان خطرناک بودنشان نقش دارد؟
** خوزستان از مناطق عقرب خیز کشور می باشد که خطرناکترین عقربها را در خود جای داده است.
ولی خطرناک بودنشان ربطی به رنگ آنها ندارد. مثلاً یک نوع آن که به رنگ زرد است و جثه نحیف و نیش خیلی کوتاهی دارد به سبب دارا بودن سم توکسین بسیار خطرناک می باشد به عبارت دیگر در حالی که نیش این عقرب دردناک نیست و زهرش را سطحی تزریق می کند مردم چندان به آن توجه نمی کنند و فقط وقتی متوجه درد می گردند که تب شدید می کنند که دیگر درمان فرد مصدوم خیلی سخت است.
* علایم عقرب زدگی کدامند و سم عقرب برای چه افرادی بیشتر خطر دارد.
** سوزش و تورم در محل گزش، درد، تعریق، حالت تهوع، استفراغ، ریزش بزاق و غیره از مهمترین علایم عقرب زدگی هستند و زهر عقرب برای همه خطرناک است اما کسانی که دچار بیماریهای قلبی، ریوی یا مبتلا به آلرژی باشند بیشتر خطرناک است.
* با توجه به خطرناک بودن سم مارمولک ها آیا می توان این جانور را در دسته جانوران سمی دانست؟
** خیر. طبق تعریفی که ما از جانوران سمی داریم مارمولک ها در این دسته جای ندارند. در واقع از دید ما جانورانی سمی هستند که یک غده سمی و یک نیش منتهی به غده سمی داشته باشند. لذا براساس این تعریف مارمولک ها سمی نیستند اما بعضی از گونه هایشان روی پوست خود غددی دارند که ماده ای به نام سیانور ترشح می کنند که خیلی سمی است. به عبارت دیگر سموم جانوری غالباً ماهیت پروتئینی دارند به همین دلیل اگر گرم شوند و یا در ماده نمکی قرار بگیرند خاصیتشان را از دست می دهند و دیگر به آن شدت قبل سمی نخواهند بود ولی سموم معدنی مثل سیانور که روی پوست بعضی از گونه های مارمولک است با گرما هم از بین نمی رود. بر همین اساس است که توصیه می کنند حتی اگر در غذای شما مارمولک افتاده دیگر از آن غذا نخورید در صورتی که سموم مارها و عقربها این گونه نیستند.
* آموزش و پیشگیری نقش بسیار مهمی در کنترل و کاهش مارگزیدگی و عقرب زدگی دارد تا چه اندازه در این راستا فعال هستیم.
** قطعاً از دید ما پیشگیری بسیار بهتر از درمان می باشد لذا در همین راستا تلاش داریم تا استانهای مختلف کشور و بویژه استانهای مناطق گرم و خشک یاد بگیرند که چگونه گزیده نشوند و اگر مورد گزش قرار گرفتند چگونه کمک های اولیه را لحاظ کنند.
در این راستا دانستن اینکه کدام بیمارستان حاوی پادزهر مارگزیدگی و عقرب زدگی هستند بسیار مهم است. چون بعضی از مراکز درمانی فاقد پادزهر این جانوران خزنده هستند و انتقال مصدوم از مرکز به مرکز درمانی دیگر باعث اتلاف وقت و حتی به خطر افتادن جان آن می شود.
* در خاتمه به چند نکته آموزشی اشاره کنید که رعایت آنها موجب نجات جان شخصی که دچار مسمومیت با نیش مار و عقرب شده است، می شود.
** در ابتدا و پس از ارزیابی محل و استفاده از لباس و کفش مناسب جهت پیشگیری از مارگزیدگی یا عقرب زدگی اگر شخص دچار نیش این جانوران شد باید مصدوم را از محل حادثه دور کرد، (البته اگر دیگر خطری وجود نداشته باشد، بی حرکت نگه داشتن مصدوم در اولویت قرار دارد)، حفظ خونسردی و تأمین مایعات بدن مصدوم هم بسیار با اهمیت است. خارج کردن وسایل زینتی مثل النگو و انگشتر از نکات دیگری است که باید توجه شود چون محل گزش ها متورم می شود و این وسایل زینتی همچون یک بند عمل می کنند. شستشوی محل گزش با آب و صابون جهت جلوگیری از عفونت احتمالی هم نباید فراموش شود. ثابت نگه داشتن عضو آسیب دیده از دیگر نکات بسیار مهم و حیاتی است. چون این کار موجب می شود خون خیلی زیادی در آن جریان پیدا نکند. بریدن و مکیدن محل گزش به منظور خارج کردن زهر بهتر است انجام نگیرد چون این روش در همان دقیقه اول نتیجه بخش است و بعد از این باعث انتشار بیشتر و سریعتر سم و همچنین افزایش احتمالی عفونت می شود.
از بستن محل گزیدگی به نحوی که مانع جریان خون شود خودداری گردد. در واقع این روش خوب است به شرط آنکه یک باند یا پارچه پهن به عرض سه تا 5 سانتی متر به کار گرفته و طوری در محل نیش بسته شود که یک انگشت از زیر آن رد شود و علاوه بر این هر 15 دقیقه تا رسیدن مصدوم به بیمارستان آن باند باز شود و دوباره در قسمت بالاتر از محل نیش بسته شود و مهمترین نکته رساندن مصدوم در سریعترین زمان ممکن به مراکز درمانی است.